Zuid-Afrika trekt Biënnale-inzending over Gaza in. ‘Censuur’, zegt de kunstenaar

Over Zuid-Afrika’s steun aan de Palestijnse zaak bestaat weinig twijfel. Al eind 2023 begon de regering van president Cyril Ramaphosa een zaak tegen Israël bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag vanwege schending van het genocideverdrag in Gaza. Bij steundemonstraties voor Gaza zie je wereldwijd nu niet meer alleen Palestijnse vlaggen, maar ook de veelkleurige Zuid-Afrikaanse vlag.

Een kunstproject voor de Biënnale van Venetië dat deels draait om de dood van vrouwen en kinderen in Gaza, gaat de Zuid-Afrikaanse minister voor Cultuur echter te ver. Hij zegde begin januari het contract op met de organisatie die de Zuid-Afrikaanse inzending voor Venetië moest regelen. Met het risico dat het op kunstgebied de laatste jaren zeer toonaangevende Zuid-Afrika nu niet vertegenwoordigd is, want de Biënnale-deadline is inmiddels verstreken. De kunstenaar, Gabrielle Goliath, heeft om interventie van de president zelf gevraagd.

De hoogoplopende kwestie draait om het werk ‘Elegy’ dat performance en videokunstenaar Goliath al in 2015 begonnen is en waar ze steeds verder aan voortbouwt. Centraal staan daarin, volgens haar site, „herinnering, herstel en zwarte feministische liefde”. Bij elke uitvoering voeren zeven operazangers monotoon zingend een soort rouwritueel uit, een klaagzang voor vrouwen en queer-personen die het slachtoffer zijn van „verkrachtingscultuur en femicide in Zuid-Afrika en wereldwijd”. De veelgeprezen performance is behalve in Zuid-Afrika onder andere ook al in Parijs, Bazel, Sao Paulo en Amsterdam te zien geweest.

Voor Venetië wilde Goliath in Elegy twee elementen toevoegen: de Duitse genocide aan het begin van de twintigste eeuw in wat nu Namibië heet en dus de gedode vrouwen en kinderen in Gaza. Voor het Gaza-deel had Goliath een Zuid-Afrikaanse dichter gevraagd een experimentele zogenoemde gazal te schrijven, een traditioneel Arabisch rijmdicht. In het werk wordt de Palestijnse dichteres Hiba Abu Nada gememoreerd. Zij werd gedood bij een Israëlische aanval op Khan Younis in 2023.

‘Machtsmisbruik’

De inzending zou volgens minister Gayton McKenzie van Sport, Kunst en Cultuur echter „tot veel verdeeldheid” en „polarisatie” kunnen leiden. Dat schreef hij eind december in een brief aan Art Periodic, de organisatie die van zijn ministerie de opdracht had gekregen om het Zuid-Afrikaanse paviljoen voor Venetië voor te bereiden en fondsen te werven. Hij vroeg om een aanpassing.

McKenzie is voorman van de kleine radicaal-rechtse Patriottische Alliantie, die sinds 2024 deel uitmaakt van de brede Zuid-Afrikaanse regeringscoalitie. Hij staat bekend om zijn xenofobe uitspraken én om zijn liefde voor Israël. „Mijn bijbel draagt me op om Israël te steunen”, zei hij eind 2023. „Wie Israël vervloekt, vervloekt zichzelf.” Daarmee vertegenwoordigt hij in Zuid-Afrikaanse overheidskringen een minderheidsstandpunt.

Goliath en de curator, Ingrid Masondo, hekelen in hun antwoord op de brief van december de bemoeienis van de minister. Dat was „machtsmisbruik” en een „schending van het recht op vrijheid van meningsuiting”, tekent internetkrant Daily Maverick uit hun brief op. Niet voor niets had het ministerie de organisatie van de inzending gedelegeerd aan een onafhankelijke organisatie en curator. Een vijfkoppig comité van gerespecteerde kunstpausen besliste over de inzending. Volgens Goliath en de curator is sprake van „censuur”. Die reactie mocht niet baten: op 2 januari, precies acht dagen voor de uiterste inzendtermijn van de Biënnale, zegde de minister de samenwerking met Art Periodic definitief op.

Het zou „verstandig noch verdedigbaar zijn als Zuid-Afrika een kunstinstallatie steunt die gericht is tegen een land dat momenteel beschuldigd wordt van genocide, terwijl wij als Zuid-Afrika zelf ook te maken hebben met onterechte beschuldigingen van genocide”, citeert de Daily Maverick uit de tweede brief die de organisatie ontving. De minister verwijst hierin niet alleen naar het optreden van Israël in Gaza maar ook naar de ongegronde beschuldiging van de Verenigde Staten dat in Zuid-Afrika een genocide tegen witte mensen plaats zou hebben. „Het departement van Sport, Kunst en Cultuur kan een dergelijke zeer polariserende politieke boodschap niet steunen.”

Ingrijpen van de president

Van censuur is volgens hem in het geheel geen sprake. In een officiële verklaring zegt hij als „patriot” te hebben gehandeld omdat hem ter ore was gekomen dat een „buitenlandse mogendheid” mee zou gaan betalen aan het Zuid-Afrikaanse paviljoen in Venetië. Dat zou gaan om Qatar Museums, dat in 2024 ook een bijdrage leverde aan de Nigeriaanse inzending. Maar volgens Zuid-Afrikaanse media was die cultuurinstelling al eerder afgehaakt. Qatar mag dan steunpilaar van de Palestijnen en financier van Hamas zijn, de bij de Gaza-aanklacht meekomende queer-kunst zou volgens ingewijden voor de golfstaat weer een stap te ver zijn.

Behalve Goliath zelf hebben nu ook maatschappelijke organisaties om ingrijpen van president Ramaphosa gevraagd. De woordvoerder van de president laat aan The Art Newspaper weten dat de president en McKenzie nog met elkaar moeten praten. Wat voor hem wel vaststaat is dat de positie van Zuid-Afrika aangaande de situatie in Gaza onveranderd is. Goliath, die juist afgelopen maand ook haar vaste Zuid-Afrikaanse galerie Goodman kwijtraakte, hoopt intussen op enige flexibiliteit van de organisatie van de Biënnale. „Het is mogelijk om uitstel te krijgen”, denkt ze.