Wie wil nou de ’tweede viool’ zijn? En wat is een tweede viool eigenlijk?

2 uren geleden 1

Ondergeschikt, tweederangs, minder goed. Als je het gezegde moet geloven, wil je geen ’tweede viool’ zijn. Toch kan de klassieke muziek niet zonder goede tweede violisten, en gelukkig zijn ze er ook. Dat kun je dit weekend horen op de Amsterdamse Strijkkwartet Biënnale.

Maar het gezegde (ook in het Engels: ‘playing second fiddle‘) helpt het imago van de tweede viool niet. Hardnekkige vooroordelen: tweede violisten zijn stiekem mislukte eerste violisten. Eerste violisten zijn zelfverzekerde solisten, tweede violisten zijn bescheiden volgers. En tweede violisten spelen nauwelijks interessante partijen, want je hoort ze nooit.

Wat denken tweede violisten daar eigenlijk zelf over? En in welke kwartetmuziek moet je volgens hen nou eens specifiek op de tweede viool letten?

Tweede violist van het Belinfante quartet (Nederland)Fiona Robertson

„Zeggen dat elke tweede violist eigenlijk eerste violist had willen zijn, is een beetje ouderwets. Ik heb de tweede viool nooit, nóóit als minder gezien. Het is een moeilijke rol om te spelen. Ik zou zelfs durven zeggen: de moeilijkste. Je moet kunnen wat de eerste violist kan, want je hebt soms solo’s en moeilijke capriolen, maar je moet alle andere rollen van het kwartet ook beheersen: middenstem en begeleiding. En je moet de mediator zijn tussen iedereen. Tussen al die rollen moet je snel en intuïtief kunnen schakelen, wat een dubbele verwerkingssnelheid vraagt.

„Ik heb de tweede viool muzikaal ook altijd erg interessant gevonden. Je krijgt de interessantste harmonieën voor je kiezen. Maar het is inderdaad best jammer dat je doorgaans geen goed hoorbare lijn speelt. Iedereen hoort altijd de eerste violist. Als een tweede violist écht goed bezig is, hoor je die juist bijna niet. Het is een beetje als bij ballet: als de mannelijke danser goed is, kan de vrouwelijke danser shinen. Soms is dat een beetje frustrerend. Buiten het Belinfante heb ik ook wel projecten waarin ik eerste violist ben, wat allereerst goede training is voor de keren dat je als tweede violist een solistische rol inneemt, maar het is ook gewoon prettige afwisseling.

Fiona Robertson (zittend) van het Belinfante Quartet.

„Wat de persoonlijkheidskwestie betreft: dat ligt een beetje aan de dynamiek in de groep, denk ik. Vroeger had je kwartetten zoals het Amadeuskwartet, met een hele sterke persoonlijkheid op de eerste viool. Maar tegenwoordig zijn kwartetten veel minder hiërarchisch. Sommige eerste violisten blijven dominante mensen, maar ik ken inmiddels ook kwartetten waar juist de tweede violist wat dominanter is. Ook de muziek heeft zich wat dat betreft ontwikkeld: in latere kwartetten zijn de stemmen gelijkwaardiger.”

Tweede viool luistertip:

„Het Strijkkwartet van Ravel. Dat is perfect geschreven voor alle stemmen. De tweede viool is vaak goed hoorbaar en heeft aardig wat solo’s. Het is tweede viool op z’n best, want je hebt daar enorme invloed op de klank van de rest.”

https://www.youtube.com/watch?v=ieRQyyPowH0

Violisten van Cuarteto Casals (Spanje)Vera Martínez Mehner en Abel Tomàs

Tomàs: „Bij Casals zijn we geen vaste eerste en tweede violist. Al sinds het begin wisselen wij de rol af. Ik denk dat we daar allebei betere musici van zijn geworden.”

Mehner: „De tweede violist minder dan de eerste? Nee. Sterker nog: het is moeilijker om een goede tweede violist te vinden dan een goede eerste. Niet iedereen kan zo luisteren, denken, interveniëren en samenbrengen als een tweede violist moet doen.”

Tomàs: „Je hoeft als tweede violist misschien niet zo technisch begaafd te zijn als de eerste, maar je moet wel enorm flexibel zijn en actief de bas verbinden met de melodie. Je bent de brug.”

Mehner: „Omdat we allebei de rol van tweede violist kennen, hebben we een enorm vertrouwen in elkaar. We voelen ons altijd gehoord. Ik zou me nu geen andere violist meer naast me voor kunnen stellen dan Abel.”

Tomàs: „Wij hebben ons dus niet gespecialiseerd in rol, maar wel in repertoire. Ik speel vaker eerste viool in muziek uit de klassieke periode, Vera in romantische en 20^ste-eeuwse muziek.”

Mehner: „Ja, eerste en tweede viool zijn andere persoonlijkheden. Maar die hebben we allebei allebei. Het is goed om die persoonlijkheden af te kunnen wisselen.”

Tweede viool luistertip:

Tomàs: „Het strijkkwintet van Schubert [dat twee cello’s heeft in plaats van één] heeft een geweldige tweedevioolpartij, met een paar hele mooie melodieën en charismatische begeleidingen.”

https://www.youtube.com/watch?v=efiG4hYcIbw

Tweede violist van Quatuor Ébène (Frankrijk)Gabriel Le Magadure

„Ik wilde al vanaf jongs af aan tweede violist zijn. Je moet continu overzicht houden, je aanpassen, muzikale suggesties doen en de energie van het kwartet van binnenuit voelen. Meer dan in, als ik een beetje mag overdrijven, de primadonnarol van de eerste viool. Je bent het hart en de adem van de groep. Dat heeft altijd goed bij me gepast.

„Je bent als tweede violist niet zozeer bezig met creëren, maar wel met vervormen, aannemen, terugkaatsen. Nee, tweede viool spelen is nooit saai. Het kan wel vermoeiend zijn. Neem het ‘Dissonantenkwartet’ van Mozart. Het hele eerste deel speel je één ritme van zestiende en achtste noten. We hebben ons suf gestudeerd om dat gelijk te krijgen. Dat is enorm uitputtend. Het lukte me niet om daarna nog een melodie te spelen.

„Dat de tweede violist de eerste ‘volgt’ vind ik geen goede beschrijving. Wij zeggen altijd: ‘Wie in een kwartet iemand anders volgt, is te laat’. Ook iemand die niet de leiding neemt, moet actief én creatief zijn. Ook de tweede violist moet energie in de groep stoppen. Jij bent een van de touwtjes van de marionet. Als jij niet actief bent, komt de marionet niet tot leven.”

„Wat ik beginnende tweede violisten wil meegeven: denk nooit dat je tweede viool speelt omdat ze je niet goed genoeg vinden voor eerste viool. De tweede violist moet er trots op zijn dat-ie in het centrum van de muziek staat. Sterker nog, ik verzeker je: het is voor een tweede violist veel makkelijker om eerste viool te spelen, dan voor een eerste violist om de tweede te zijn.”

Tweede viool luistertip:

„Ik ben Frans, ik moet nu natuurlijk een Franse componist aanraden. Debussy en Ravel hebben allebei geweldige partijen voor tweede viool. Maar als ik eerlijk moet kiezen, zeg ik toch Brahms’ Tweede strijkkwartet. In alle delen kun je daar prachtig expressief spelen als tweede violist.”

https://www.youtube.com/watch?v=4XuZZoPP1CA