Met verbluffend gemak zet Trump opnieuw de handelsrelatie met Europa op het spel

Zou Donald Trump zijn eigen Nationale Veiligheidsstrategie hebben gelezen? In dit veelbesproken document, dat eind vorig jaar verscheen, staat over Europa niet alleen dat dit een continent „in verval” is, waar „het verzet” tegen „de huidige koers” moet worden aangemoedigd. Er staat ook: „Europa blijft in strategisch en cultureel opzicht van levensbelang voor de Verenigde Staten. Trans-Atlantische handel blijft één van de pijlers onder de wereldeconomie en onder de Amerikaanse welvaart.”

Wat dat betreft is het gemak waarmee de Amerikaanse president zaterdag die handelsrelatie op het spel zette, verbluffend. Zes EU-lidstaten (Duitsland, Frankrijk, Nederland, Denemarken, Zweden en Finland), plus de niet-EU-landen het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen dreigde hij met importheffingen van 10 procent per 1 februari, mogelijk oplopend tot 25 procent vanaf 1 juni. De heffingen kunnen alleen worden vermeden als er een „Deal wordt gesloten voor de Complete en Totale aankoop (purchase) van Groenland”, schreef Trump op zijn sociale mediakanaal Truth Social.

De landen in kwestie hadden de voorbije dagen op Deens verzoek militaire verkenners gestuurd naar Groenland, in reactie op Amerikaanse plannen het eiland in te lijven (Trump en zijn getrouwen spreken afwisselend van „hebben”, „bezitten”, „kopen”, of „deel” maken van de VS).

In augustus was de trans-Atlantische stemming nog heel anders: toen ging Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen lachend op de foto met de Amerikaanse president, nadat de politieke leiders een handelsdeal hadden gesloten in Schotland. Beide leiders en enkele van hun medewerkers staken de duimen omhoog.

De deal, die volgde op een soortgelijke Amerikaans-Britse handelsdeal kort daarvoor, was duidelijk in het voordeel van de Amerikanen. Vastgelegd werd dat de VS voortaan importtarieven van 15 procent zouden heffen op EU-goederen (eerder was dit 3 à 4 procent procent), terwijl de EU haar heffingen op Amerikaanse producten (eveneens gemiddeld 3 à 4 procent) juist deels zou verlagen. De deal, zei Von der Leyen, zou tenminste „stabiliteit en voorspelbaarheid” bieden voor het bedrijfsleven.

Heffingen als wapen

Maar met deze president in het Witte Huis zijn stabiliteit en voorspelbaarheid een illusie, zo moet inmiddels de conclusie luiden. Trumps buitenlandse politiek drijft juist op ónvoorspelbaarheid: handels- en andere overeenkomsten zijn niet meer dan een momentopname of een photo opportunity. Temeer omdat Trump niet alleen vanwege handel, maar om uiteenlopende politieke redenen naar het wapen van de tariffs grijpt. China kreeg importheffingen aan de broek vanwege de vermeende rol in de Amerikaanse fentanyl-crisis, India vanwege de koop van Russische olie, Brazilië wegens de vervolging van oud-president Bolsonaro.

Zoals vaak bij Trumps sociale mediaberichten is veel nog onduidelijk bij de jongste dreiging met importheffingen tegen Europese landen. Gaat het om extra tarieven, dus bovenop die van augustus ? Wat is de juridische basis ervan? Eén van Trumps favoriete juridische instrumenten is de International Emergency Economic Powers Act (IEEPA) uit 1977, die de president brede bevoegdheden geeft in tijden van nationale nood. Op korte termijn doet het Amerikaanse Hooggerechtshof naar verwachting uitspraak over de rechtmatigheid van het inzetten van de IEEPA door Trump.

Na dit weekend is vooral de vraag: komen die strafheffingen tegen Europese landen er echt, als er niet snel een „deal” komt inzake Groenland?

Het afgelopen jaar schrok Trump in tweede instantie nogal eens terug van extreme importheffingen die hij had aangekondigd. Meestal gebeurde dat wanneer het onrustig werd op de financiële markten (zoals bij de wereldwijde heffingen die hij vorig jaar april aankondigde), of wanneer bleek dat de heffingen de prijzen in de Amerikaanse supermarkt te veel opdreef (zoals bij Braziliaans rundvlees, eind vorig jaar). Het patroon kwam in de financiële wereld bekend te staan als Trump Always Chickens Out (TACO). Overigens is dit zeker niet het hele verhaal: gemiddeld stegen Amerikaanse importheffingen in één jaar Trump van 2,4 naar 14,4 procent – het hoogste niveau sinds 1939, volgens onderzoekers van de Yale-universiteit.

Mogelijke vergelding EU

In Brussel zouden de ambassadeurs van EU-landen zondagavond overleggen over een politiek antwoord op Trumps ‘Groenland’- heffingen, waarbij de vraag is of Europa nu – anders dan vorig jaar – zal overgaan tot vergelding. Europa schrok vorig jaar mede terug voor een handelsoorlog met Washington vanwege de noodzaak van Amerikaanse steun voor Oekraïne – een kwestie die nu allesbehalve minder urgent is geworden.

Op de langere termijn staan Amerika’s handelspartners, niet alleen Europa, voor de vraag hoe ze hun economieën welvarend en veilig kunnen houden nu de VS als drijvende kracht achter de wereldwijde vrijhandel is weggevallen. Een opvallend voorbeeld van schuivende verhoudingen was afgelopen week het bezoek van de Canadese premier Mark Carney aan China, de grote strategische rivaal van de Trump-regering. Canada, trouwe NAVO-bondgenoot van de VS en lid van de G7-groep van westerse landen en Japan, trekt de economische banden met China aan, onder meer door invoerheffingen te verlagen. Het maakt China en Canada gereed voor een „nieuwe wereldorde”, zei Carney.

Zo’n ‘Canadees’ model van omgaan met Trump – machtspolitiek bedrijven via de Chinese route – is niet ondenkbaar voor de EU , maar zeker niet zonder moeilijkheden. Want met het assertief opererende China heeft Europa een reeks eigen handelsconflicten, die onder meer draaien om Chinese staatsgesubsidieerde export en om almaar verslechterende markttoegang voor Europese bedrijven in China.

Maar duidelijk is dat ook Europa wegen probeert te vinden in de ‘nieuwe wereldorde’. Von der Leyen tekende zaterdag een handelsakkoord met het Latijns-Amerikaanse Mercosur-blok, de EU is in de laatste fase met onderhandelingen over een vrijhandelsakkoord met India en de Unie haalt de banden aan met handelsblok CPTPP (met daarin onder meer Canada en Japan). Alles om minder afhankelijk te zijn van die ooit zo voorspelbare trans-Atlantische handelspartner.