De fascinerende dingen die een paar oude tanden ons vertellen over het leven in de ijzertijd

Een paar verweerde kiezen en hoektanden in een oud graf, je zou ze gemakkelijk over het hoofd zien. Maar ze blijken prachtige tijdcapsules, die met behulp van moderne technieken een kijkje geven in het dagelijks leven in de ijzertijd.

Wie wil weten hoe mensen duizenden jaren geleden leefden, stuit al snel op een probleem: schriftelijke bronnen ontbreken vaak. Archeologen moeten het hebben van botten, scherven en sporen in de grond. Maar één lichaamsdeel blijkt uitzonderlijk informatief: het gebit.

Zo ontdekten onderzoekers van de Sapienza University in Rome een schat aan informatie over gezondheid, stress en voeding door het gebit te bestuderen van bewoners van Pontecagnano, een Italiaanse nederzetting uit de 6e en 7e eeuw voor Christus. “Tanden zijn extreem robuust en fungeren als archieven van iemands levensgeschiedenis”, schrijven de onderzoekers. En met moderne analysetechnieken zijn die archieven nu eindelijk te openen.

Stress in de kinderjaren

Het team analyseerde dertig tanden van tien dorpsbewoners. Door groeipatronen in tandweefsel te vergelijken, vooral tussen hoektanden en kiezen, konden ze de eerste zes levensjaren van deze mensen reconstrueren. Daarbij ontdekten ze subtiele stressmomenten rond het eerste en vierde levensjaar. Waarschijnlijk hangen die samen met cruciale fases in de kindertijd, zoals veranderingen in voeding en gedrag. Juist in die periodes zijn kinderen kwetsbaarder voor infecties en ziekten.

Het bijzondere is dat deze stressmomenten letterlijk in het tandweefsel zijn vastgelegd, als een soort biologische jaarringen. Zo laten tanden niet alleen zien hoe oud iemand was, maar ook hoe zwaar het leven op jonge leeftijd kon zijn.

A: Locatie van Pontecagnano. B: Tandheelkundig monster. C: Microscopische afbeeldingen van twee onderzochte tanden met overeenkomende stresslijnen. D: Microscopische afbeeldingen van de resten die uit tandsteen zijn geëxtraheerd. Bron: Germano et al., 2026, PLOS One

Wat stond er op het menu?

Niet alleen de kindertijd liet sporen na. Ook over het volwassen leven gaven de tanden informatie, maar dan in tandplak. Deze verharde laag, ook wel tandsteen genoemd, blijkt een goudmijn voor voedingsonderzoek. In het tandsteen vonden de onderzoekers resten van zetmeelkorrels uit granen en peulvruchten, plantvezels en zelfs gistsporen. Dat wijst op een dieet rijk aan koolhydraten en op het regelmatige gebruik van gefermenteerde producten.

Volgens de onderzoekers past dit beeld bij eerdere studies die laten zien dat het dieet in deze periode gevarieerder werd. Door toenemend contact met andere mediterrane culturen kregen gemeenschappen toegang tot nieuwe voedselbronnen en bereidingswijzen.

Een uniek inkijkje

Het onderzoek levert de eerste microscopische gegevens op van de ijzertijdgemeenschap van Pontecagnano. Dit is natuurlijk maar een kleine groep, maar de studie laat vooral zien wat er mogelijk is met gecombineerde tandanalyses.

Hoofdonderzoeker Roberto Germano vertelt: “De tanden van de ijzertijdbewoners van Pontecagnano openden een uniek venster op hun leven: we konden de groei en gezondheid in de kindertijd met opmerkelijke precisie volgen en sporen van granen, peulvruchten en gefermenteerde voeding in de volwassenheid identificeren. Zo zien we hoe deze gemeenschap zich aanpaste aan de omgeving en aan sociale uitdagingen.”

Revolutie in de archeologie

Ook andere onderzoekers benadrukken het belang van deze aanpak. Zo wijst collega Alessia Nava erop dat tandonderzoek de focus verlegt van het moment van overlijden naar het hele leven. “De studie van melktanden en volwassen tanden uit oude necropolissen maakt het mogelijk om verder te kijken dan de periode vlak voor de dood. Het laat juist meer zien over de vroege levensjaren van mensen.”

Volgens haar markeert deze methode een technologische en wetenschappelijke doorbraak in de kennis over hoe mensen zich biologisch en cultureel aanpasten in het verleden. Onderzoeker Emanuela Cristiani vult aan: “In Pontecagnano toonde de analyse van tandsteen zetmeelkorrels van granen en peulvruchten, gistsporen en plantvezels. Dat geeft een heel concreet beeld van het dieet en de dagelijkse activiteiten van mensen. Het levert bovendien sterk bewijs voor de regelmatige consumptie van gefermenteerde voedingsmiddelen en dranken.”

De onderzoekers benadrukken dat hun resultaten niet zomaar te veralgemeniseren zijn. Maar ze zien grote kansen voor vervolgonderzoek met grotere groepen en aanvullende technieken, zoals isotopenanalyse.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Hoe begon de ijzertijd? Wetenschappers vinden een belangrijke aanwijzing en 2700 jaar oude poep onthult dat men in de ijzertijd al bier en blauwe kaas consumeerde. Of lees dit artikel: Alligator maakt het kunstgebit, de kroon en brug wellicht overbodig.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: