Regenworm blijkt ‘PFAS-pier’ die via kippen deze chemicaliën overbrengt naar de mens

2 uren geleden 1

Ze peuren door de bodem, smullen van de uitwerpselen van andere dieren, van dode insecten en plantenresten. De voedingsstoffen die de regenworm daarmee vergaart, maken hem/haar (ze zijn tweeslachtig) tot voedzaam hapje voor de kip. Die scharrelt buiten wat rond en neemt al wroetend regenwormen tot zich. Het is aan te nemen dat die gang van zaken al duizenden jaren standhoudt.

Het is die natuurlijke loop der dingen die een van de slechtst afbreekbare stoffen die de industriële samenleving heeft voortgebracht, bij de mens naar binnen brengt: PFAS. Maandag gepresenteerd onderzoek van het RIVM bevestigt een vermoeden dat de afgelopen jaren was gerezen en legt een belangrijk puzzelstukje in de ‘besmettingsroute’ die PFAS afleggen van industriële schoorsteen naar mens: de stof daalt neer op de grond, accumuleert in de regenwormen die door kippen worden gegeten, die eieren leggen die vervolgens door mensen worden gegeten.

PFAS is een verzamelterm voor duizenden chemische stoffen die bijvoorbeeld worden gebruikt om jassen waterdicht te maken en kookpannen te voorzien van een anti-aanbaklaag. Ze breken vrijwel niet af, verlagen de weerstand en kunnen in hoge concentraties kankerverwekkend zijn. Nederlanders krijgen door onder meer vervuiling van water, lucht en voedingsmiddelen al te veel PFAS binnen.

Kanarie in de kolenmijn

Dát eieren van scharrelkippen PFAS kunnen bevatten, was al duidelijk. In 2023 onthulde NRC dat in eieren van kippen die leven in de omgeving van de chemische fabriek Chemours verontrustend hoge concentraties PFAS werden aangetroffen. In de jaren daarna bleek het een groter probleem: overal in Nederland werden door onderzoekers – onder meer van het RIVM – te grote hoeveelheden PFAS aangetroffen in scharreleieren.

Maandag kwam daar nog een ander onderzoek bij, van 801 hobbyboeren door heel Nederland die zelf hun eieren lieten testen. In twee derde werden weer méér PFAS aangetroffen dan volgens Europese richtlijnen gezond is. „Dat toont dat het bodemleven in heel Nederland te veel PFAS bevat”, zegt Dreas van Donselaar (43), initiatiefnemer van het onderzoek. De kip is daarmee de kanarie in de kolenmijn: „Omdat PFAS zich in de eieren van kippen ophopen, meer dan in groente en fruit, zijn ze een goed meetinstrument om die bodemvervuiling te meten.” De wijdverbreide aanwezigheid van PFAS in de Nederlandse bodem noemt Van Donselaar „best schokkend”.

Op willekeurige plekken in Nederland bleek te veel PFOS in de grond te zitten

Het directe verband tussen worm en ei kan het RIVM nu leggen doordat dezelfde typen PFAS werden aangetroffen. Maar dat beantwoordt niet alle vragen, onder meer niet de belangrijke vraag waar de PFAS die de regenworm tot zich neemt, precies vandaan komen.

Een van die typen, de PFOA, die rondom Chemours in eieren en regenwormen wordt aangetroffen, laat zich nog gemakkelijk verklaren: die stof werd tussen 1970 en 2012 door die fabriek uitgestoten. Maar PFOS, een ander veelvoorkomend type PFAS? Dat werd, voor zover bekend, nooit in Nederland geproduceerd. Het zit wel in onder meer brandschuim, verpakkingsmaterialen en consumptieartikelen. De stof wordt op veel plekken in Nederland in de grond, eieren en regenwormen aangetroffen, zonder dat dit direct is te verklaren – bijvoorbeeld omdat de brandweer niet in de buurt oefent met dat schuim.

‘Een kraan die openstaat’

Mogelijk is een deel van de PFOS komen overwaaien vanuit een fabriek in het Belgische Zwijndrecht, waar de stof in het verleden werd gemaakt. Dat verklaart dan nog steeds niet alles, stelt Van Donselaar. Hij bekeek ook of rondom afvalverbrandingsinstallaties meer PFOS werd aangetroffen. Dat was niet het geval, op willekeurige plekken in Nederland bleek te veel PFOS in de grond te zitten. Maar die installaties konden niet significant in de data terug worden gezien, wat volgens Van Donselaar niet wil zeggen dat ze geen bron vormen van PFAS.

Een andere vraag die het RIVM-onderzoek niet beantwoord krijgt: waarom verschillen de concentraties PFAS in eieren op dezelfde plek soms van de ene op de andere dag? Op sommige locaties kan een mens met het eten van één zo’n ei al de veilig geachte PFAS-concentraties overschrijden. Maar met een ei gelegd op een andere dag kán het weer net anders uitpakken.

Het RIVM adviseert sinds vorig jaar om vanwege de gezondheidsrisico’s geen eieren van hobbykippen meer te eten. Ook Van Donselaar is daar „helaas” mee gestopt. De PFAS-vervuiling van Nederland is, zegt hij, „een kraan die openstaat. Zolang er meer PFAS in de omgeving bijkomen, is het heel moeilijk en heel duur om het eruit te krijgen”.