Het moet kunnen met minder ambtenaren

Voedselinspecteurs, cipiers, schoonmakers, douaniers, beleidsambtenaren, onderwijsinspecteurs en techneuten van Rijkswaterstaat, – ambtenaren van het Rijk krijgen dit jaar geen collectieve loonsverhoging als het aan het kabinet-Jetten ligt. Deze week demonstreerde overheidspersoneel opnieuw tegen deze ‘nullijn’.

Het nieuwe kabinet heeft grote ambities voor de overheid: die moet slagvaardiger zijn, uitstekende digitale dienstverlening hebben, sneller vergunningen verlenen, meer zelf kunnen op het gebied van IT, dicht bij mensen staan, en wél beloftes waarmaken.

Tegelijk wil het kabinet op de overheid bezuinigen. Bovenop die eenmalige nullijn en de voorgenomen bezuiniging van een miljard euro van het vorige kabinet (PVV, NSC, VVD, BBB) moet er in 2030 nog eens 1,4 miljard euro minder worden uitgegeven. Samen zou dat een bezuiniging van zo’n 10 procent zijn op de totale kosten voor het ambtelijk apparaat van de Rijksoverheid.

Een betere overheid is in de ogen van het kabinet (D66, VVD en CDA) dus kleiner. Dat klinkt tegenstrijdig, en doet denken aan het schadelijke wensdenken van het kabinet-Rutte II (VVD, PvdA). Dat bezuinigde met de belofte dat de overheid beter zou worden. Achteraf was de conclusie dat er veel te hard gesneden was.  

Maar dit keer is het logischer dat het kabinet minder ambtenaren wil. Toen Rutte I en II gingen snijden was de rijksdienst al decennia in omvang stabiel. Ná die kabinetten is de Rijksoverheid verbazingwekkend hard gegroeid. Tel even mee.

Van 2017 tot aan de zomer van 2025 nam het aantal voltijdsbanen bij de Rijksoverheid toe met ruim 45 procent. Van 110.700 naar 160.953. Kijk je alleen naar beleidsambtenaren op de ministeries, dan is de groei nóg groter: hun aantal nam met ruim 66 procent toe naar nu bijna 19.000 voltijdsbanen. De uitvoerders van de overheid groeiden veel minder hard, met bijna 39 procent. Denk aan de Belastingdienst en Rijkswaterstaat.

Er zijn meer opmerkelijke cijfers. De Rijksoverheid huurt meer extern personeel in, – voor 3,6 miljard euro, oftewel 15 procent van de gewone loonsom. Er kwam meer ondersteunend personeel op de ministeries. De overheadkosten liggen tussen de 45 en 50 procent, antwoordde toenmalig minister Judith Uitermark (NSC) in 2024 op Kamervragen. Op elke beleidsambtenaar is er dus bijna één voltijdsbaan aan ondersteunend personeel. Denk aan juristen, IT, personeelszaken, inkoop en financiële controle. Gemeenten zijn veel minder bureaucratisch, noteerde Het Financieele Dagblad in 2024.

Remmen zijn los

Waarom werden de ministeries zoveel groter? 

Er waren extra ambtenaren nodig voor de compensatie van schade aan huizen in Groningen en het Toeslagenschandaal. De externe inhuur van IT-specialisten nam toe om haperende computersystemen te verbeteren. In 2016 nam het Rijk schoonmakers weer zelf in dienst, opperde minister Uitermark als verklaring voor de groei aan ondersteunend personeel. En: er wordt vaker een beroep gedaan op de Wet open overheid, er is meer werk om de privacy van burgers te bewaken. Er zijn meer moties en vragen uit de Tweede Kamer.

Maar ook met al deze verklaringen in het achterhoofd is de groei wel erg fors. De remmen zijn helemaal los, zegt Roel Bekker, voormalig topambtenaar. Van 2007 tot 2010 leidde hij zelf een bezuiniging. Wat hem frappeert: de groei zit bij alle ministeries, terwijl het ene ministerie het drukker heeft dan het andere. Bekker vindt het zorgwekkend dat de ministeries veel harder zijn gegroeid dan de uitvoeringsdiensten. „De overheid is niet beter gaan presteren door deze groei.”

Bestuurskundige Paul ’t Hart ziet twee oorzaken: de natuurlijke groeineiging van bureaucratieën, en ongedisciplineerde politici die van alles beloven en maar zelden aangeven waarmee ambtenaren kunnen stoppen. Hij onderzocht hoe de Rijksoverheid functioneert voor de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.

„De laatste jaren zijn er vaak snel handen nodig voor zaken die politiek plots aandacht krijgen. De overheid grossiert in compensatieregelingen. Uit angst voor kiezers durft geen kabinet nog teleurstelling te organiseren. In het huidige politieke landschap kan elke partij bij de verkiezingen worden weggevaagd. Dat staat goed bestuur in de weg.”

De groei van de ministeries is bovendien opvallend omdat de verantwoordelijkheid voor allerlei taken is gedecentraliseerd naar gemeenten (jeugdzorg, thuiszorg, wijkverpleging). ’t Hart: „De ministeries besturen sindsdien de besturing. In de praktijk betekent dat te vaak: het over de schutting gooien van moeilijk uitvoerbare politieke compromissen.”

Prima dus om de ministeries eens door te lichten, zeggen Bekker en ’t Hart. Geef ministeries een permanente korting op hun budget. Elk jaar 1 procent eraf bijvoorbeeld. „Op uitgaven én het personeelsbestand”, zegt Bekker. Dat doen andere landen ook. „Een stimulans inbouwen om efficiënter te werken, is gewoon goed management”, zegt ’t Hart.

Maar bij een aanzienlijke bezuiniging als deze moet het kabinet wel duidelijk aanwijzen welke taken het wil schrappen, waarschuwde de Raad van State deze week. Met een kaasschaaf op alle ministeries bezuinigen levert niet de slagvaardige overheid op die het kabinet wil. Daarvoor is een ingrijpender reorganisatie nodig.

Zolang het kabinet niet zegt welke overheidstaken komen te vervallen, achten de economen van het Centraal Planbureau de bezuiniging van 1,4 miljard euro „niet plausibel”. Zij denken dat er hoogstens 200 miljoen euro af gaat.

Zo’n kaasschaaf-bezuiniging is inderdaad dom en oppervlakkig, zegt ’t Hart. Maar schrappen in taken vindt hij gevaarlijk. „De kans is groot dat een kabinet dan om ideologische redenen de overheid beschadigt. We hebben nu mede een wooncrisis omdat Rutte II de ruimtelijke ordening schrapte.”

Een slagvaardiger overheid vraagt veel meer. ’t Hart: „Goede dienstverlening in een complexere samenleving is al een majeur moeilijke operatie.”

Een kabinet dat echt een betere overheid wil bouwen staat voor een monsterklus. Met bezuinigen alleen wordt die niet geklaard.