Wel klontjes in het brein maar geen alzheimer, hoe kan dat? Onrijpe hersencellen zijn mogelijk het antwoord

Onrijpe hersencellen in het geheugencentrum van het volwassen brein (de hippocampus) bieden mogelijk bescherming tegen de ziekte van Alzheimer en andere vormen van dementie. Dat concluderen onderzoekers van het Nederlands Herseninstituut deze week in een publicatie in Cell Stem Cell. Zij ontdekten dat ook in de hersenen van oudere mensen nog zulke jonge, onvolgroeide neuronen aanwezig zijn, en daar mogelijk op allerlei verschillende manieren de hersenen weerbaar maken tegen geheugenverlies.

Bij het bestuderen van hersenweefsel onder de microscoop viel het de onderzoekers op dat sommige mensen wél eiwitophopingen in hun hersenen hadden – een aanwijzing voor de ontwikkeling van de ziekte van Alzheimer – maar nooit geheugenverlies ontwikkelden. „Echt een opwindende bevinding”, zegt hoofdonderzoeker Evgenia Salta uit Griekenland. „Kennelijk maakt iets in de hersenen van deze mensen hen weerbaar tegen cognitieve achteruitgang.”

Bij de ziekte van Alzheimer en andere vormen van dementie sterven hersencellen langzaam af. In het geval van alzheimer wordt de aanwezigheid van eiwitophopingen in de hersenen doorgaans beschouwd als dé voorspeller voor het ontwikkelen van geheugenverlies. De meeste medicijnen die de laatste jaren op de markt verschijnen tegen deze neurodegeneratieve ziekte richten zich specifiek op het opruimen van die zogenaamde plaques, maar hebben weinig effect op het verbeteren van het het geheugen. Er wordt ook druk geëxperimenteerd met bloedtesten die de eiwitklontjes kunnen detecteren, om zo eerder een diagnose te kunnen stellen.

Lees ook

Neem alzheimermedicijn lecanemab niet op in het basispakket, adviseert het Zorginstituut, tot teleurstelling van patiënten

„Onderzoek richt zich vaak op de schade die de ziekte van Alzheimer aanricht in het brein, maar er is ook een andere manier om ernaar te kijken, door de lens van regeneratie, in plaats degeneratie”, zegt Salta. „De grote vraag in de zoektocht naar een mogelijke behandeling is dan of de hersenen zichzelf in dit soort situaties kunnen repareren, of ze het verlies van afstervende hersencellen kunnen opvangen door het ontstaan van nieuwe cellen.”

In de neurowetenschappen wordt al jaren gespeculeerd over het bestaan van onvolgroeide hersencellen, en hun mogelijk beschermende functies. Sommige studies vonden ze wel. Andere eveneens grote en gedegen studies vonden niets. Volgens Salta heeft dat deels te maken met de wisselende kwaliteit van hersenpreparaten op verschillende plekken in de wereld: hersenweefsel moet na het overlijden zo snel mogelijk worden geprepareerd om er zinnige informatie uit te kunnen halen.

Genetische code van de cel

„De Nederlandse Hersenbank heeft de beste preparaten ter wereld”, zegt ze zonder te willen opscheppen. „Het is een klein land met een goede infrastructuur om monsters op een goede manier op te slaan, al een paar uur na overlijden.” Met deze preparaten én het gebruik van nieuwe technieken om in afzonderlijke cellen te kijken heeft de onderzoeksgroep de aanwezigheid van onrijpe hersencellen naar eigen zeggen „erg aannemelijk kunnen maken”.

Ze gebruikten daarvoor single-cell rna sequencing, een nieuwe techniek waarmee het mogelijk om het genetische receptenboek van één afzonderlijke hersencel uit te lezen. Die genetische code geeft informatie over de mogelijke functies van de cel. Wat onrijpe hersencellen precies doen om geheugenverlies tegen te gaan, kan met deze studie nog niet worden aangetoond. Daarvoor moet je volgens Salta functionele experimenten met die cellen doen, en dat kan niet in het menselijk brein. „Maar we hebben wel vermoedens.”

Mogelijk kunnen deze cellen andere hersencellen aanzetten tot betere overleving wanneer die moeten gedijen in een omgeving van schadelijke eiwitklontjes. Onrijpe hersencellen hebben mogelijk ook ontstekingsremmende eigenschappen. Van ontstekingen in de hersenen is bekend dat die een grote rol spelen in de ontwikkeling van de ziekte van Alzheimer. En er wordt vermoed dat onrijpe hersencellen andere cellen kunnen helpen met hun onderlinge communicatie. Ze hebben dus een beschermende functie én gaan aangerichte schade tegen.

„Zoals we het nu begrijpen, zijn deze cellen een soort meststof in een tuin met langzaam verwelkende bloemen”, zegt Salta. „Als de bloemen beginnen te hangen, zenden deze cellen signalen uit die de hersenen moeten aanzetten tot overleving, jeugdigheid en regeneratie.”

Nieuwe cellen toevoegen aan het brein

In hun preparaten zagen de onderzoekers dat mensen die weerbaar blijven tegen geheugenverlies meer van zulke jonge hersencellen hebben dan mensen die wel klachten ontwikkelen. „Maar dat lijkt niet het hele verhaal. Mogelijk is er ook een verschil in genetische activiteit: welke opdrachten deze cellen kunnen afgeven, en in welke mate.” Later wil Salta onderzoeken hoe het kan dat sommige mensen met eiwitophopingen in hun brein wel cognitief achteruitgaan, en anderen niet. „Hoe wordt dat op celniveau bepaald?”

Voor een vooruitblik naar een toekomstige behandeling is het nog veel te vroeg, zegt Salta, al opent dit onderzoek volgens haar wel een nieuwe fundamentele denkrichting: verder onderzoek naar welke functies van die onrijpe hersencellen zo bepalend zijn voor een weerbaar brein. „Misschien kunnen we die functies op de een of andere manier versterken met een medicijn.” Maar het is volgens Salta te simpel om te zeggen: we injecteren die onvolgroeide hersencellen in het brein van kwetsbare mensen. „De vraag is hoe veilig het is om zomaar nieuwe cellen toe te voegen aan een neuraal netwerk van cellen dat zich over tientallen jaren in samenhang met elkaar heeft gevormd. Zeker als we dat in oudere mensen doen, moet je goed uitkijken dat zoiets bijvoorbeeld niet kankerverwekkend blijkt te zijn.”

Lees ook

De oorzaak van alzheimer staat nog altijd ter discussie. Achter de klontering van eiwitten gaat veel schuil