Wat valt te zeggen over de ‘wel heel ongewone jihadisten’ die aanslagen pleegden op Joodse en Amerikaanse doelwitten?

Vier aanslagen met brandbommen op Joodse en Amerikaanse objecten in één week tijd, in Nederland en België. Plus een mogelijke aanslag, in Rotterdam, voorkomen. Ze werden alle vier opgeëist door een groep die zich Harakat Ashab al-Yamin al-Islamiyyah noemt, ‘islamitische beweging van de rechtvaardigen’. Vanaf verschillende accounts op berichtendienst Telegram werden filmpjes over de acties met een logo van deze groep rondgestuurd.

Wie zitten achter dat logo? Valt al iets te zeggen over hun bedoelingen en over de daadwerkelijke plegers van deze aanslagen?

De doelwitten waren driemaal Joodse objecten – synagogen in Luik en Rotterdam en een school in Amsterdam – en eenmaal een kantoorgebouw aan de Amsterdamse Zuidas, waarin de Amerikaanse Bank of New York is gevestigd. Die laatste aanslag werd gepleegd in de vroege ochtend van maandag, iets voor 01.00 uur. In het filmpje van die aanslag, waarvan NRC de authenticiteit van tijdstip en locatie heeft geverifieerd, evenals van de overige filmpjes, werd gesproken van de „Amerikaanse en zionistische belangen” van de bank.

Premier Rob Jetten (D66) sprak maandag met vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap en zette de aanslagen daarbij in de context van toenemend antisemitisme in Nederland. Hij sprak van „deels gelovige gemeenschappen die recht tegenover de Joodse gemeenschap staan”, waar een negatieve mening over Joden soms „van huis uit wordt meegegeven”.

Maar het is de vraag of de aanslagen werden beraamd vanuit de mainstream van de (soenitische) islam in Nederland – wat Jettens „deels gelovige gemeenschappen” wel lijkt te suggereren. Twee Belgische onderzoekers wijzen NRC op het nadrukkelijke verband dat in de filmpjes wordt gelegd met de oorlog die de Verenigde Staten en Israël voeren in Iran en Libanon. En met de strijd die Iran en zijn ideologische verwanten in Libanon – Hezbollah – daarop in de regio hebben ontketend. Maar vooral met de sjia, de islamitische variant die de staatsgodsdienst in Iran is en die op gespannen voet staat met de soenna.

Lees ook

Verdachten van aanslag op Rotterdamse synagoge vast voor terrorisme

Terroristisch oogmerk

En dan is er het bericht dat maandag in De Telegraaf verscheen over de eerste gearresteerde verdachten. In Rotterdam, in de vroege ochtend van donderdag 9 maart, werd een synagoge aan het A.B.N. Davidsplein doelwit van een aanslag. Op een filmpje is alleen een deur te zien van de synagoge, een kleine vlam daarbij en ineens een knal en een steekvlam. Het Openbaar Ministerie kwalificeert het als een aanslag „met een terroristisch oogmerk”.

De Rotterdamse politie hield diezelfde nacht vier verdachten aan, jonge mannen uit Tilburg, van zeventien, achttien en negentien jaar. Na de aanslag op het A.B.N. Davidsplein ging de politie meteen posten bij andere synagogen. „Bij een van die synagogen viel een voertuig op door opvallend rijgedrag”, schreef de politie in een persbericht. „Agenten besloten het voertuig staande te houden. Tegelijkertijd was er al een signalement bekend van één van de daders bij de explosie bij de synagoge aan het A.B.N. Davidsplein. De bestuurder van de auto kwam overeen met dat signalement.”

De Telegraaf berichtte maandag dat drie van de vier arrestanten van Antilliaanse komaf zijn en waarschijnlijk ‘voetsoldaten’ die zich voor geld laten huren om aanslagen uit te voeren. De Amsterdamse politie verspreidde maandag herkenbare beelden van twee verdachten van de aanslag op de Joodse school.

Hans Weijel, vicevoorzitter van het Centraal Joods Overleg, was maandag aanwezig bij het gesprek met Jetten en zondag op het Amsterdamse stadhuis voor een gesprek met burgemeester Halsema, minister Van Weel van Justitie en „vijftig of zestig veiligheidsmensen”, onder wie de Amsterdamse politiecommissaris. „De boodschap was dat de beveiliging wordt opgeschaald en Joodse gebouwen en instituten nog zwaarder worden beveiligd.” Weijel onderstreept dat het belangrijk is dat „het klimaat in Nederland wordt veranderd” en dat dreigementen of scheldpartijen aan het adres van Joden vaker worden bestraft.

Automatisch geweer in een geheven vuist

De eerste aanslag was maandagnacht in Luik, waar een brandbom bij de ingang van een synagoge werd ontstoken. Op het secondenlange filmpje is te zien dat het explosief afgaat en de dader(s) wegrijdt. De datum staat erbij geschreven, de naam van de stad en het soort doelwit. Dan verschijnt het zwart-witte logo van Harakat Ashab al-Yamin al-Islamiyyah in beeld.

„De iconografie in de filmpjes wijst op iemand die bekend is met de codes van sjiitische milities”, zegt Didier Leroy, onderzoeker aan het Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie. Hij wijst op de verwijzingen naar Iran in de filmpjes en op het logo, waarin een automatisch geweer in een geheven vuist centraal staat. „Dat is regelrecht afgeleid van de vlag van de Iraanse Revolutionaire Garde. Hezbollahs vlag is daar ook op geënt.”

De filmpjes – verspreid op allemaal verschillende, vooral anti-Israëlische en anti-Amerikaanse Telegram-accounts; van de groep is (nog) geen centraal propagandakanaal bekend – brengen Mohamed Fahmi, onderzoeker aan de Vrije Universiteit van Brussel tot het oordeel dat dit „wel heel ongewone jihadisten” zijn. In de filmpjes en een communiqué dat ze verspreidden bij de aanslag in Luik zag hij spelfouten en fouten bij de aanduiding van Iraans wapentuig: „Ze schreven over een Fatah-6 raket. Er bestaan wel Fatah-1 en Fatah-2 raketten, maar geen Fatah-5 of -6.”

De synagoge op het A.B.N. Davidsplein in Rotterdam waar een brandbom tot ontploffing werd gebracht.

Foto Media TV / ANP

‘Alle moslims verenigen’

Verder vond Fahmi de begeleidende muziek bij de filmpjes wonderlijk – eerder horend bij actiefilms uit Hollywood dan bij eerdere jihadistische propaganda waarin nasheed, islamitische hymnen, te horen waren. Zijn conclusie: „Het maakt allemaal een heel amateuristische indruk op mij.”

Didier Leroy zegt dat de ambitie die de groep zegt te hebben om „alle moslims te verenigen”, zich moeilijk laat rijmen met de vele verwijzingen naar de sjia. „Ik kan me niet voorstellen dat deze aanslagen en oproepen tot de jihad evenveel navolging zullen vinden als de propaganda van de soenitische strijders van IS in 2014 en 2015.”