In de sportwereld verliest de boycot van Rusland zachtjes aan zijn kracht

2 uren geleden 1

De opwinding over het spelen van het Russische volkslied tijdens de prijsuitreiking voor het skiën bleek bijna groter nieuws dan het bijbehorende olympisch goud voor winnares Varvara Vorontsjichina. En in Russische berichtgeving over de Paralympische Winterspelen in Milaan-Cortina kwam het regelmatig terug: Russische sporters doen weer mee met de eigen nationale symbolen.

„Deze Paralympische Spelen zijn bijna een historische gebeurtenis voor Rusland, een mijlpaal van bijzondere betekenis”, schreef Aleksej Dospechov in zijn commentaar voor de Russische krant Kommersant voorafgaand aan de Paralympische Winterspelen die zondag eindigden. Hij doelde op een hele Russische generatie die is opgegroeid zonder Russische sporters onder de eigen vlag te zien deelnemen aan de Spelen en het eigen volkslied te horen zingen.

Twaalf jaar lang waren het Russische volkslied en de vlag afwezig tijdens de Olympische Spelen. Rusland werd als land geboycot vanwege het omvangrijke dopingschandaal tijdens de Winterspelen in 2014 in het Russische Sotsji, daarna vanwege de grootschalige Russische invasie in Oekraïne ruim vier jaar geleden. Russische sporters konden wel individueel meedoen aan de Spelen, maar dan zonder hun nationale symbolen, en na de invasie, als ze niet actief de oorlog steunden en niet onder contract stonden van de krijgsmacht of de geheime dienst, zo bepaalde het Internationaal Olympisch Comité (IOC).

Russische strategie

Maar in Milaan-Cortina deden zes Russische paralympiërs mee met hun nationale symbolen. Hun deelname is geen incident. Ook op andere plekken in de sportwereld verliest de boycot van Rusland zachtjes aan zijn kracht. Daar blijkt een Russische strategie achter te zitten.

In de eerste drie oorlogsjaren werd Rusland geweerd van internationale sportwedstrijden. Het stond geïsoleerd. Het was daarom een schok die de bestuursleden van het Internationaal Paralympisch Comité (IPC) vorig jaar september veroorzaakten: een meerderheid koos voor de terugkeer van Russische sporters onder hun eigen vlag en volkslied.

Westerse landen en Oekraïne waren boos over het besluit. Voor deze landen staan Russische symbolen synoniem voor de agressie in Oekraïne: van bombardementen op steden tot Oekraïense kinderen in de bezette gebieden onder dwang het Russische volkslied laten zingen.

Maar de behandeling van Russische sporters verschuift. En niet alleen bij de Paralympische Spelen. Russische judoka’s mogen vanaf eind 2025 weer onder eigen vlag en volkslied uitkomen bij internationale toernooien. Het IOC liet eind vorig jaar weten Russische sporters met hun nationale symbolen te verwelkomen bij de Jeugd Olympische Spelen.

Sportbestuurders als IOC-voorzitter Kirsty Coventry en FIFA-baas Gianni Infantino hintten vorige maand op de volledige terugkeer van Russische sporters. „Sport moet een neutrale plek blijven”, zei Coventry. „Een plek waar elke atleet vrij kan deelnemen, zonder gehinderd te worden door de politiek of de verdeeldheid binnen hun regering.”

Dit zijn Russische overwinningen, zeggen drie deskundigen, die de Russische sport en politiek volgen, tegen NRC. „De Russen vieren elke opening die hen in staat stelt weer deel te nemen aan internationale sportevenementen”, zegt Bruce Berglund, historicus en auteur van The Moscow Playbook: How Russia Used, Abused, and Transformed Sports in the Hunt for Power

Die overwinningen komen voort uit een andere Russische opstelling, ziet Sylvain Dufraisse, historicus van het moderne Rusland en de Sovjet-Unie aan de Universiteit van Nantes. Hij heeft zich gespecialiseerd in sport tijdens de Koude Oorlog en de Sovjet-Unie.

Tussen 2022 en de Zomerspelen in Parijs 2024 stelde de Russische regering zich zeer agressief op tegenover het IOC, vertelt Dufraisse via een videoverbinding. „Ze nam een zeer confronterende houding aan tegenover het IOC. Rusland beschuldigde het van partijdigheid en probeerde rivaliserende competities te organiseren.” In die jaren zette Rusland in op Wereld Vriendschapsspelen en op de BRICS Spelen met deelnemers als Brazilië, India, China en Zuid-Afrika. Beide zonder deelname van westerse landen.

De aanpak bleek niet effectief. De twee alternatieve sportevenementen waren geen succes. De Wereld Vriendschapsspelen zouden in 2024 in Rusland plaatsvinden, maar eind dat jaar stelde de Russische president Vladimir Poetin het evenement tot onbepaalde tijd uit. De jaarlijkse BRICS Spelen werden in datzelfde jaar voor het laatst gehouden. Ook de beschuldigingen van partijdigheid aan het IOC leverden het land niks op.

Dufraisse zag vervolgens een „strategische verschuiving”. De Russische regering gebruikt tegenwoordig minder harde woorden, maar kiest voor de juridische weg om terug te keren in de sportwereld. Dat bleek in december toen de Internationale Skifederatie Russische skiërs uitsloot van deelname aan olympische kwalificatiewedstrijden. De Russische sporters gingen hiertegen in beroep bij sporttribunaal CAS en kregen gelijk. Hierdoor konden enkele skiërs in februari en maart deelnemen in Milaan-Cortina. „Het is een omslag waarin Rusland laat zien dat het een manier heeft gevonden om stap voor stap te re-integreren in de sportwereld.”

Hameren op ‘neutraliteit’

Rusland weet de zwakke plek van internationale sportorganisaties als het IOC en IPC te vinden, vertelt Berglund via een videoverbinding vanuit Praag, waar hij gasthoogleraar is aan de Karelsuniversiteit. Daarmee komt een tweede Russische strategie naar voren. Die houdt in dat Moskou erop hamert dat een organisatie neutraal moet zijn, zegt de historicus. „Rusland is zeer bedreven om dat uit te buiten. Er is niets wat internationale sportbonden meer haten dan beschuldigd te worden van politieke partijdigheid.”

„Ze beseften hoe moeilijk het is om een boycot tegen Rusland te verdedigen vanwege de invasie van Oekraïne, terwijl er tegelijkertijd kritiek is op de Israëlische deelname aan de Spelen door wat er in Gaza is gebeurd. Voor de sportbestuurders waren deze twee gebeurtenissen het bewijs dat ze politiek neutraal moesten blijven. Want, zo dachten ze, moeten we atleten uitsluiten uit elk land dat militaire actie onderneemt tegen een buurland? Ze erkennen dat een boycot tegen één agressief land onverdedigbaar is.” Nu is de Amerikaanse aanval op Iran daar nog eens bijgekomen.

Die gevoeligheid zie je terug in de juridische uitspaken, zegt Berglung die net als Dufraisse signaleert dat Rusland het juridische pad is opgegaan. „Je ziet hoe coulant rechters willen zijn met Rusland en hoe ze willen dat Rusland blijft deelnemen aan de internationale sport. Rusland bespeelt dit effectief. Ze voeren argumenten aan dat de boycot discriminerend is, dat die puur politiek is en een schending van de rechten van Russische sporters die worden uitgesloten simpelweg vanwege het paspoort dat ze hebben. Als je kijkt naar de uitspraken van het CAS, dan erkennen de rechters deze Russische argumenten doorgaans.”

In de zaak rond de skifederatie verklaarde sporttribunaal CAS in zijn uitspraak vorige maand dat Russische sporters niet mogen worden uitgesloten op basis van hun nationaliteit. Dat werd als discriminerend beschouwd. Ook, sprak het CAS, moet de skifederatie politiek neutraal zijn. In september vorig jaar oordeelde het dat een Europees tafeltennisverbod voor Russen discriminerend is.

Op het eerste gezicht verliep de beladen stemming bij het IPC vorig jaar september democratisch. Hierbij kozen niet-westerse landen in meerderheid voor de terugkeer van Russische paralympiërs. Maar ook voor deze landen heeft Rusland een methode gevonden.

Moskou speelt in op de gevoelens in het mondiale Zuiden, merkt Ivana Stradner. Daar heerst afkeer van het Westen over het koloniale verleden. Poetin, ziet ze, speelt de rol van slachtoffer van westerse landen; benadrukt dat de Verenigde Staten een koloniale en imperialistische macht zijn en dat Rusland wordt geïsoleerd. Stradner doet voor het Amerikaanse instituut Foundation for Defense of Democracies onderzoek naar Russische soft power.

„De meeste IOC-bestuurders hebben een heel ander wereldbeeld”, zegt ze vanuit Washington. „Ze denken niet vanuit een geopolitiek perspectief. Voor hen zijn de Spelen een zakelijke aangelegenheid, of ze vinden dat sport losgekoppeld moet zijn van politiek.”

Maar Rusland gebruikt sport juist wel als een geopolitiek instrument, merkt ze. „Dit zijn momenten voor Rusland om te laten zien dat het nog steeds een wereldmacht is en onmogelijk om te isoleren. Poetin zal dit uitstralen en gebruiken aan de onderhandelingstafel over de oorlog in Oekraïne.”

Is de sportboycot tegen Rusland hiermee voorbij? Stradner: „Dat is echt te vroeg om te zeggen. Al twijfel ik er niet aan dat Rusland zal blijven proberen de internationale sportwereld te beïnvloeden.”

Dufraisse beantwoord dezelfde vraag bevestigend: „Dat kun je wel stellen. De sportboycot is over. Maar er is geen sprake van een volledige herintegratie. Die gaat stap voor stap.”

„Nee, nog niet”, antwoordt Berglund. „De bestuursorganen willen Rusland terug. Maar zolang de oorlog in Oekraïne aanhoudt, zal er voldoende verzet zijn tegen Russische deelname om een volledige terugkeer te voorkomen. Sportbestuurders moeten voorzichtig te werk gaan vanwege de tegenstand van Oekraïne, maar ook van andere landen, zoals Finland, Estland en Litouwen. Daarom zullen ze kleine stappen zetten om steeds meer Russische sporters toe te laten bij wedstrijden. Het zou geen verrassing moeten zijn als we in de toekomst meer Russische sporters zien bij grote sporttoernooien.”