Genetisch onderzoek herschrijft de geschiedenis van deze wereldberoemde specerij

Eeuwenlang dachten we te weten waar nootmuskaat vandaan komt. Uit genetisch onderzoek blijkt nu dat het verhaal ingewikkelder is dan we dachten.

Vraag aan historici waar nootmuskaat vandaan komt en het antwoord is vrijwel altijd hetzelfde: een handvol vulkanische eilandjes in de Zuid-Molukken genaamd de Banda-eilanden. Op deze eilanden vestigde de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) in de zeventiende eeuw een bloedig monopolie. Europese mogendheden probeerden jarenlang om toegang te krijgen tot de eilanden om toegang te krijgen tot de waardevolle specerij.

Maar is de plek waar een gewas het eerst commercieel werd geëxploiteerd ook de plek waar het van nature ontstond? Onderzoekers uit Indonesië stelden zich die vraag en hebben die nu beantwoord met een genetisch onderzoek naar wilde en gekweekte nootmuskaatpopulaties op de Molukken. Uit hun studie blijkt dat het verhaal van nootmuskaat ingewikkelder is dan tot nu toe werd aangenomen.

Twee genetische werelden

Om deze analyse uit te voeren, verzamelden de onderzoekers bladmonsters van bijna vierhonderd nootmuskaatbomen. Monsters waren afkomstig van vijf van de meer dan duizend eilanden in de archipel.

Vervolgens werd gekeken naar twee types genetische markers. Het ene kenmerkt recente kruisingen, het andere is het chloroplast-DNA dat via de moederlijn wordt doorgegeven. Met deze data bouwden de onderzoekers een soort genetische stamboom van nootmuskaat.

Nootmuskaatbomen op de noordelijke eilanden (Bacan, Ternate en Tidore), zo blijkt uit deze stamboom, waren genetisch diverser dan de planten op de zuidelijke eilanden (Ambon en Banda). Op basis hiervan zou je verwachten dat het noorden de bakermat van de soort is, want doorgaans bezit een soort de meeste genetische variatie in het gebied waar ze het langst heeft bestaan.

Maar de wiskundige modellen wezen juist de andere kant op. De kans blijkt groter dat nootmuskaat ontstaan is op de Zuid-Molukken. Van daaruit verspreidde de plant zich enkele honderdduizenden jaren geleden naar het noorden. Vermoedelijk speelden vogels of oceaanstromingen een rol.

Leestip: Een handje pinda’s of een paar snufjes kruiden en specerijen per dag blijken bijzonder goed voor je gezondheid (en dit is waarom)

Een koloniaal litteken

Hoe kan het dat juist het oorsprongsgebied minder genetisch divers is? De onderzoekers denken dat de eeuwenlange menselijke bemoeienis met de soort in de Zuid-Molukken een rol speelt. De VOC voerde destijds een meedogenloos beleid. Bomen werden in grote getallen gekapt om het aanbod kunstmatig laag te houden en de prijs op te drijven. Dat liet diepe sporen na in het erfelijk materiaal van de nootmuskaatboom in deze regio.

Op de eilanden groeien daarnaast zo’n twintig andere soorten uit hetzelfde geslacht Myristica. Het kan goed zijn dat kruising met die verwanten de genetische variatie in het noorden heeft vergroot, al is dat met de beschikbare data niet te bewijzen of uit te sluiten.

Waarom Europeanen op de verkeerde eilanden zochten

Het DNA bevestigt dat nootmuskaat al lang voor de komst van Europeanen over de hele Molukse archipel voorkwam. Waarom keken Europese kolonisten dan niet naar de veel toegankelijkere noordelijke eilanden?

De onderzoekers vermoeden dat de VOC hierin weeral een rol speelde. Het bedrijf zou bewust informatie over de verspreiding van de soort hebben achtergehouden. De VOC heeft bijvoorbeeld decennialang de publicatie geblokkeerd van het Herbarium Amboinense van de botanicus Georg Everhard Rumphius. Dat is een monumentaal botanisch werk over de flora op de Molukse eilanden, waarin Rumphius beschreef dat nootmuskaat over de hele archipel voorkwam. Het werk werd pas tientallen jaren na zijn dood gepubliceerd.

Ook vandaag relevant

Banda en Ambon zijn tot op de dag van vandaag de belangrijkste bronnen van plantmateriaal voor nootmuskaatplantages in heel de wereld. Als die bron genetisch verarmd is, dan zijn ook de daarvan afgeleide plantages kwetsbaar. Het zou geen slecht idee zijn, zo stellen de onderzoekers, om plantmateriaal uit de noordelijke Molukken te gebruiken als aanvullende bron, om de genetische basis van de wereldwijde teelt te verbreden.

Daarvoor is wel veel meer veldwerk nodig. De Molukken tellen zo’n duizend eilanden. De onderzoekers konden er maar vijf bemonsteren.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: